Từ khi có Quyết định số 100/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 19/01/2019: Phê duyệt Đề án triển khai, áp dụng và quản lý hệ thống truy xuất nguồn gốc đến nay đã gần 8 năm. Tuy nhiên, nhận thức của đại đa số về Truy xuất nguồn gốc nói chung và quản lý hoạt động truy xuất nguồn gốc nói chung còn nhiều hạn chế, bất cập. Bắt đầu từ việc hiểu sai, nghiên cứu sai hướng gây lãng phí nhiều nguồn lực xã hội và ảnh hưởng rất lớn đến niềm tin người tiêu dùng.

Trong những năm 2019 - 2022, đa số người dân hiểu rằng hoạt động truy xuất nguồn gốc là đưa thông tin về sản phẩm, hàng hóa lên một chiếc tem gán mã QR code. Trên mã QR code đó là địa chỉ website, trang fanpage hay bài viết về sản phẩm, hàng hóa không thể kiểm chứng hoàn toàn. Sau dịch bệnh COVID-19 đến hết năm 2024, người tiêu dùng quan tâm hơn đến sức khỏe, vấn đề về ATTP khi xã hội nói nhiều hơn về những vụ ngộ độc thực phẩm, hàng giả, hàng kém chất lượng ... diễn biến phức tạp trên môi trường thương mại điện tử và mạng xã hội tiêu dùng. Nhiều phương án đã được đưa ra, mã QR biến đổi được sử dụng nhiều hơn nhưng vẫn không làm giảm đi nguy cơ hàng giả do bản thân tem chống hàng giả vẫn bị làm giả. Những hệ thống Truy xuất nguồn gốc được triển khai ở các Tỉnh, thành phố vẫn kế thừa công nghệ cũ, dùng chung mã QR cho nhiều sản phẩm đã không thể kết nối, liên thông với Quốc gia và Quốc tế. Những ốc đảo dữ liệu, phương pháp nhập liệu thủ công vẫn diễn ra gây nhiều bất tiện cho người dân và doanh nghiệp sản xuất. 

Từ khi có Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị là văn bản chiến lược về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Công nghệ là một trong những chủ đề nóng được đưa ra thảo luận và có nhiều chương trình, đề xuất về phát triển công nghệ tại Việt Nam. Tuy nhiên, tất cả vẫn chưa có sự thay đổi cơ bản về thể chế và chính sách, dẫn đến doanh nghiệp vừa và nhỏ khó có cơ hội phát triển, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo - doanh nghiệp khởi nghiệp được ví như một phong trào nở rộ sau 1-2 năm cũng tạm dừng hoạt động hoặc chuyển hướng kinh doanh. Hoạt động truy xuất nguồn gốc và chống giả vốn tưởng sẽ có cơ hội phát triển nhưng vẫn bị coi là một vấn đề nan giải, khó kiểm soát.

Ngày 29/9/2026 vừa qua, Chính phủ ban hành Nghị định số 372/2026/NĐ-CP - Quy định về hoạt động định danh, xác thực, truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hoá. Đây là văn bản pháp lý quan trọng, đầu tiên từ cấp chính phủ chính thức cụ thể hóa hoạt động định danh, xác thực, truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa liên quan đến nhiều bộ ngành, địa phương (Bộ Công an, Bộ KH&CN, Bộ NN&MT, Bộ Công thương, Bộ Y tế và các Tỉnh - Thành). Dưới góc nhìn của đơn vị khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, đơn vị nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ thông tin liên quan đến lĩnh vự Truy xuất nguồn gốc và chống giả. Chúng tôi nhận thấy Nghị định số 372/2026/NĐ-CP còn một số khoảng trống cần nghiên cứu thêm:

1 - Về phạm vi loại trừ và ranh giới áp dụng đối với hàng hóa xuất khẩu/quá cảnh: Tại Khoản 3 Điều 1 quy định đối với sản phẩm, hàng hóa xuất khẩu, việc áp dụng định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc được thực hiện theo nguyên tắc tự nguyện (trừ pháp luật chuyên ngành quy định khác).Trên thực tế, thị trường quốc tế (như EU, Mỹ, Trung Quốc) đòi hỏi tiêu chuẩn truy xuất nguồn gốc khắt khe mang tính bắt buộc đối với nhiều mặt hàng nông, thủy sản hay linh kiện điện tử. Việc để ngỏ ở mức "tự nguyện" có thể khiến doanh nghiệp thiếu động lực chung hoặc thiếu sự đồng bộ nếu nước nhập khẩu yêu cầu khắt khe hơn mức trong nước quy định, trong khi hàng tạm nhập tái xuất, quá cảnh, chuyển khẩu lại bị loại trừ hoàn toàn khỏi phạm vi điều chỉnh (Khoản 4 Điều 1), dễ dẫn đến rủi ro lợi dụng khâu trung chuyển để gian lận xuất xứ.

2 - Thách thức về chi phí chuyển đổi và năng lực công nghệ cho doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME): Nghị định đòi hỏi hệ sinh thái công nghệ rất cao cấp như tích hợp nền tảng chuỗi khối quốc gia (Blockchain), mã định danh phi tập trung (DID), chữ ký điện tử chuyên dùng, chứng chỉ số và bằng chứng số (Chương II) tạo khoảng trống thực thi mặc dù Nghị định nêu rõ việc tạo lập mã UID hay mã DID là miễn phí, các doanh nghiệp (đặc biệt là hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ và vừa ở vùng sâu, vùng xa) sẽ phải đối mặt với chi phí đầu tư hạ tầng phần mềm nội bộ, tích hợp API, thiết bị đọc/ghi mã vạch 2 chiều theo chuẩn GS1 Digital Link, cũng như chi phí nhân sự vận hành. Nếu không có các gói hỗ trợ kỹ thuật hoặc tài chính cụ thể từ nhà nước, các đối tượng này sẽ gặp rào cản lớn trong việc tuân thủ lộ trình bắt buộc.

3 - Nguy cơ chồng chéo và độ trễ trong phối hợp liên bộ, ngànhSự giao thoa giữa các cơ quan quản lý: Nghị định giao Bộ Công an quản lý vận hành Nền tảng quốc gia và Cơ sở dữ liệu quốc gia về sản phẩm, hàng hóa (Điều 3, 13, 18), nhưng đồng thời Bộ Khoa học và Công nghệ vẫn quản lý Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa quốc gia theo Nghị định số 37/2026/NĐ-CP (Điều 14, 32), còn các bộ quản lý ngành (như Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Y tế) lại chịu trách nhiệm ban hành danh mục rủi ro cao và sự kiện trọng yếu (Điều 34). Hai nghị định chồng chéo này tạo điểm khuyết thiếu rất lớn dù Nghị định đã có cơ chế kết nối, liên thông để tránh "kê khai nhiều lần" (Khoản 7 Điều 4, Khoản 4 Điều 14), trên thực tế, tiến độ ban hành danh mục sản phẩm rủi ro cao và quy định về "sự kiện trọng yếu" giữa các Bộ có thể không đồng bộ. Khoảng thời gian chờ đợi các Bộ hướng dẫn chi tiết có thể tạo ra khoảng trống pháp lý tạm thời khiến doanh nghiệp lúng túng không biết phải tuân thủ theo hệ thống nào trước.

4 - Giới hạn pháp lý của kết quả xác thực tự động: Khoản 4 Điều 10 quy định rõ: Kết quả xác thực sản phẩm, hàng hóa trên hệ thống không thay thế hoạt động đánh giá sự phù hợp, kiểm tra nhà nước về chất lượng, giám định, thanh tra, kiểm tra và không thay thế quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Việc này vô hình dung tạo khoảng trống niềm tin người tiêu dùng: Người tiêu dùng khi quét mã UID qua Ứng dụng quốc gia (vnuid.gov.vn) có thể chỉ nhận được thông tin về dữ liệu chủ và lịch sử hình thành do doanh nghiệp tự kê khai hoặc đã được ghi nhận chứng chỉ số. Nếu doanh nghiệp cố tình gian lận từ "gốc" (nhập liệu sai lệch dữ liệu kiểm định ban đầu mà cơ quan chức năng chưa hậu kiểm kịp thời), người tiêu dùng rất khó phát hiện bằng mắt thường qua ứng dụng số, đòi hỏi cơ chế hậu kiểm và chế tài xử phạt cực kỳ nghiêm khắc đi kèm.

5 - Rủi ro về an toàn dữ liệu và bảo mật cá nhân/doanh nghiệp: Cơ sở dữ liệu quốc gia về sản phẩm, hàng hóa tập trung toàn bộ dữ liệu chuỗi cung ứng, mã hóa đơn, thông tin doanh nghiệp và có thể chạm đến dữ liệu cá nhân liên quan đến thương mại điện tử (Điều 18, 22). Đây là khoảng trống phòng thủ của tất cả các hệ thống công nghệ khi kết nối với VNUID. Mặc dù Nghị định nhấn mạnh các tiêu chuẩn an ninh mạng, bảo vệ bí mật kinh doanh, việc tập trung hóa dữ liệu lớn trên một nền tảng quốc gia cũng biến đây thành mục tiêu trọng điểm của các cuộc tấn công mạng quy mô lớn hoặc rò rỉ từ phía các bên tham gia chuỗi cung ứng có bảo mật yếu, dẫn đến rủi ro lộ lọt bí mật công nghệ, bí mật kinh doanh của doanh nghiệp.

Dựa trên những khoảng trống, thách thức và hạn chế của Nghị định số 372/2026/NĐ-CP đã phân tích, dưới đây VN Check đề xuất cụ thể nhằm hoàn thiện khung khổ pháp lý, nâng cao tính khả thi khi thực thi và hỗ trợ hiệu quả cho cộng đồng doanh nghiệp:

- Một là Chính sách và hành lang pháp lý đối với hàng hóa xuất khẩu: Mở rộng phạm vi hoặc có hướng dẫn cụ thể cho hàng xuất khẩu cần có phụ lục mở rộng đối với các mặt hàng xuất khẩu chủ lực (nông sản, thủy sản, dệt may, linh kiện điện tử) mà các thị trường đối tác lớn (như EU, Mỹ) bắt buộc yêu cầu truy xuất nguồn gốc. Tránh việc để ngỏ hoàn toàn theo hình thức "tự nguyện" (Khoản 3 Điều 1) khiến doanh nghiệp bị động khi đối mặt với các rào cản kỹ thuật quốc tế. Tăng cường kiểm soát hàng quá cảnh, trung chuyển và cơ chế giám sát hoặc liên thông dữ liệu chéo đối với hàng hóa tạm nhập tái xuất, quá cảnh, chuyển khẩu (dù hiện đang loại trừ tại Khoản 4 Điều 1) nhằm bịt kín các kẽ hở có thể bị lợi dụng để gian lận thương mại hoặc hợp thức hóa xuất xứ giả.   

- Hai là Hỗ trợ tài chính, công nghệ và giảm tải gánh nặng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) để xây dựng các gói hỗ trợ chuyển đổi số, Nhà nước cần có các chính sách ưu đãi về tín dụng, hỗ trợ kỹ thuật hoặc phần mềm tích hợp miễn phí/chi phí thấp đối với các hộ kinh doanh và doanh nghiệp SME để họ tiếp cận chuẩn GS1 Digital Link, mã DID và hệ thống ký số mà không gặp áp lực quá lớn về tài chính. Đơn giản hóa quy trình tích hợp API: Trung tâm dữ liệu quốc gia và Bộ Công an cần cung cấp các bộ công cụ phát triển phần mềm (SDK), tài liệu API chuẩn hóa và các biểu mẫu kết nối sẵn sàng (plug-and-play) để giảm thiểu thời gian và chi phí lập trình cho các doanh nghiệp khi kết nối hệ thống nội bộ vào Nền tảng quốc gia (Điều 14).

- Ba là Đồng bộ trong phối hợp liên bộ và chuẩn hóa quy trình: Ban hành đồng bộ danh mục rủi ro cao và sự kiện trọng yếu, tránh tình trạng doanh nghiệp rơi vào khoảng trống thông tin, không biết phải tuân thủ theo tiêu chuẩn nào. Tối ưu hóa cơ chế một cửa dữ liệu liên thông để đảm bảo hệ thống giữa Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) và Nền tảng quốc gia về định danh (Bộ Công an) vận hành thực sự thông suốt theo nguyên tắc "khai báo một lần, sử dụng chung" để doanh nghiệp không bị chồng chéo nghĩa vụ báo cáo (Khoản 7 Điều 4, Khoản 3 Điều 14). 

- Bốn là Nâng cao độ tin cậy của kết quả xác thực đối với người tiêu dùng: Gắn kết chặt chẽ với hoạt động hậu kiểm, nếu phát hiện doanh nghiệp kê khai sai lệch dữ liệu "từ gốc", cần có chế tài xử phạt nặng và công khai vi phạm trên Nền tảng quốc gia (Khoản 6 Điều 31) để răn đe và bảo vệ người tiêu dùng. Tích hợp cảnh báo tự động dựa trên AI cho lực lượng quản lý thị trường.

- Năm là An toàn, bảo mật thông tin và dữ liệu kinh doanh: Thiết lập cơ chế phân quyền và mã hóa nghiêm ngặt, đảm bảo tuân thủ tuyệt đối các tiêu chuẩn an ninh mạng cấp độ cao đối với Trung tâm dữ liệu quốc gia. Các dữ liệu mang tính bí mật kinh doanh, công thức sản phẩm hoặc thông tin thương mại nhạy cảm của doanh nghiệp phải được áp dụng cơ chế mã hóa đầu cuối và kiểm soát quyền truy cập chặt chẽ, ngăn ngừa triệt để nguy cơ rò rỉ dữ liệu ra bên ngoài (Khoản 4 Điều 4, Khoản 1, 3 Điều 26).

Nghị định số 372/2026/NĐ-CP là bước tiến chiến lược trong việc số hóa quản lý nhà nước qua nền tảng chuỗi khối và mã định danh. Tuy nhiên, để văn bản thực sự khả thi và đi vào cuộc sống, Chính phủ và các bộ ngành cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, tháo gỡ vướng mắc cho doanh nghiệp vừa và nhỏ, đồng thời siết chặt cơ chế phối hợp liên bộ. Việc kết hợp đồng bộ giữa chính sách hỗ trợ kỹ thuật, công nghệ mã hóa tiên tiến và hoạt động hậu kiểm chặt chẽ sẽ là chìa khóa then chốt. Điều này không chỉ giúp tối ưu hóa hiệu lực quản lý nhà nước, phòng chống gian lận thương mại mà còn bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, thúc đẩy nền kinh tế số phát triển minh bạch, bền vững trong hội nhập quốc tế.

Tác giả: Mai Quang Thịnh